*با سلام و درود به مهمانان عزیز و کاربران گرامی وبلاگ#مهرزاد، ضمن عرض ادب و احترام، این صفحه به منظور اطلاع رسانی و برای نشر آگاهی و غنی سازی می باشد، خواهشمند است، هر گونه پیشنهاد یا انتقاد را به مدیر سایت بفرمایید. کار ما، با لبخند شما، کامل تر می گردد.

کتاب روشنفکر مسلح نوشته محمد قوچانی، جلد اول مجموعه بنیانگذاران اسلام سیاسی، تحقیقی انتقادی و عمیق بر اندیشه سیاسی علی شریعتی است.

این اثر با واکاوی مبانی فکری شریعتی، تاثیرات او بر جریان‌های انقلابی ایران و نقد تناقضات ایدئولوژیک، تصویری واقع‌گرایانه از نقش او در اسلام سیاسی معاصر ارائه می‌دهد.

بستر تاریخی و فکری دکتر علی شریعتی،

علی شریعتی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی، در ایرانِ گرفتار استبداد پهلوی، نفوذ غرب و مقاومت فرهنگ سنتی ظهور کرد. او با تلفیق اسلام شیعی، جامعه‌شناسی غربی و تاریخ مبارزات استعماری، تفسیری انقلابی از دین ارائه داد که جوانان و دانشجویان را به بازگشت به خویشتن و مبارزه دعوت می‌کرد.

شریعتی مفاهیمی چون اسلام انقلابی، جامعه بی‌طبقه توحیدی و روشنفکر متعهد را معرفی کرد. اسلام انقلابی او، دینی پویا و ضداستبدادی بود که امام حسین (ع) را نماد مقاومت می‌دانست.

جامعه بی‌طبقه توحیدی بر برابری توحیدی و رد طبقات استثماری تأکید داشت، الهام‌گرفته از مارکسیسم اما با رنگ اسلامی، روشنفکر متعهد نیز روشنفکر را به وظیفه آگاهی‌بخشی و بسیج توده‌ها ملزم می‌کرد.

تاثیرپذیری شریعتی از ژان‌پل سارتر (اگزیستانسیالیسم)، فرانتس فانون (ضداستعمار) و لویی ماسینیون (اسلام‌شناسی) برجسته است. او سارتر را پیامبر تعهد می‌خواند و فانون را برای تحلیل خشونت انقلابی اقتباس کرد.

این بستر، شریعتی را از متفکر سنتی به روشنفکر مسلح تبدیل کرد، اما قوچانی این را نقطه ضعف می‌داند:
عدم اصالت و پراکندگی فکری،

در سخنرانی‌های حسینیه ارشاد، شریعتی هزاران جوان را بسیج کرد. آثارش مانند فاطمه فاطمه است، تشیع علوی و تشیع صفوی و خودسازی انقلابی، با زبانی شعاری و عاطفی، رژیم را طاغوت و روحانیت  غیر مبارز را آخوند خرافاتی نامید و این رویکرد، او را محبوب کرد. 

نقد قوچانی: اصالت یا تقلید؟

محمد قوچانی در روشنفکر مسلح، شریعتی را نه نوآور اصیل، بلکه مبلغی از ایده‌های غربی با پوشش اسلامی می‌داند. او سوال کلیدی مطرح می‌کند: آیا شریعتی بنیانگذار اسلام سیاسی است یا معبر ایدئولوژی‌های وارداتی؟

قوچانی به تاثیر سارتر بر مفهوم انتخاب و تعهد، فانون بر خشونت مقدس و حتی چگوارا بر انسان نوین اشاره دارد.

نقد اصلی بر اسلام انقلابی مطرح شده در آثار دکتر علی شریعتی است. قوچانی ابهام آن را برجسته می‌کند.

قوچانی در کتاب روشنفکر مسلح، می گوید: شریعتی اسلام را انقلابی می‌خواند، اما برنامه عملی مشخصی ندارد.

جامعه بی‌طبقه توحیدی، ترکیبی مبهم از توحید و سوسیالیسم است که در عمل به ایدئولوژی‌های رادیکال منجر شد.

شریعتی مدرنیته را نقد می‌کند اما از ابزارهای مدرن مانند جامعه ‌شناسی وبر و دورکهایم، بهره می‌برد.

آقای محمد قوچانی ساختار کتاب را به فصل‌های موضوعی تقسیم کرده و هر فصل به جنبه‌ای چون آزادی و عدالت، هویت اسلامی و رهایی اجتماعی می‌پردازد.

در استعمارزدایی، شریعتی غرب را شیطان می‌خواند، اما محمد قوچانی نشان می‌دهد این، بازتولید فانون است با زمینه ایرانی،

نقد مادی‌گرایی شریعتی هم، قوچانی را به یاد هگل و مارکس می‌اندازد، نه قرآن اصیل،

قوچانی به نقش شریعتی در جنبش دانشجویی ۱۳۴۰ها و انقلاب ۵۷ می‌پردازد. سخنرانی‌هایش، دانشجویان را به شهادت‌طلبی سوق داد، اما پیامد منفی رادیکالیسم که به انحرافات پساانقلابی هم انجامید، در برخی علاقمندانش پیدا شد.

قوچانی شریعتی را بنیانگذار ایدئولوژیک اسلام سیاسی می‌نامد، اما هشدار می‌دهد که ابهاماتش، برداشت‌های متضاد از اصلاح‌طلبی تا افراط‌گرایی را زایید.

تحلیل اسلام انقلابی،

شریعتی اسلام را دین انقلاب می‌دانست:
از ابراهیم (ع) تا حسین (ع)، مبارزه با طاغوت،

اسلامِ شریعتی، فاقد فقه عملی است.
تاثیر آثار و افکار او بر مجاهدین خلق و فدائیان و ایدئولوژی ترور انقلابی از همین‌جا ریشه گرفت.

جامعه بی‌طبقه توحیدی،

این مفهوم، رد طبقات استثماری با توحید است. شریعتی می‌گوید:

توحید یعنی برابری، شرک یعنی طبقات، قوچانی نقد می‌کند: 

شعارها بدون مکانیسم اجرایی، به آرمان شهر ختم نمی‌شود. 

روشنفکر متعهد،

شریعتی می گوید: روشنفکر، پیامبر زمان است که توده را بیدار می‌کند.

قوچانی می گوید: این روشنفکر خود را فراتر از توده می‌بیند، شبیه لنینیسم، 

قوچانی تاثیراین سخنان را بر نسل اول انقلاب و روشنفکرانِ مسلحِ ایدئولوژیک، بررسی می کند.

بازگشت به خویشتن،

نقد غرب‌گرایی و بازگشت به اسلام اصیل، قوچانی می گوید: شریعتی خویشتن را ایدئولوژیک کرد و با نقل ‌قول‌ها و مقایسه‌ها تحلیل می‌کند، دکتر شریعتی روشنفکر مسلح بود، اما اسلحه‌اش دو لبه داشت.

تاثیرات بر ایران معاصر،

در دهه ۵۰ خورشیدی، شریعتی حسینیه ارشاد را به مرکز بسیج تبدیل کرد. دانشجویان، تحت تاثیر واژه ها و مفاهیمی چون شهید و امام، رژیم شاهنشاهی را سرنگون کردند.

پس از انقلاب 57، افکار و سخنان دکتر شریعتی، تاثیر دوگانه، الهام‌بخش اصلاح‌طلبان مثل عبدالکریم سروش و رادیکال‌ها مثل سازمان مجاهدین شد.

قوچانی به شریعتی‌زدایی و حذف آثارش در دهه ۶۰ خورشیدی هم اشاره دارد.

نقدهای دیگر و مقایسه،

اندیشمندان دیگری چون عبدالکریم سروش و داریوش شایگان شریعتی را تعریف و نقد کرده اند.

برخی از صاحب نظران و متفکرین هم، معتقدند که دکتر علی شریعتی در زیر فشار سازمان امنیت و ساواک و با مرگ مشکوک و زود هنگام خود، فرصت نداشت عمق اندیشه های خودش را منتقل کند  و  پس از او، دوستان و مخالفان او هم، نتوانستند دریافت های این استاد دانشگاهی را درست  و کامل تفسیر کنند.

محمد قوچانی نویسنده کتاب روشنفکر مسلح، مستند به بایگانی حسینیه ارشاد و آرشیو مصاحبه‌ها، تلاش نموده که جامع‌تر به این کار بپردازد.

اهمیت این کتاب و پیشنهادها،

روشنفکر مسلح، منبعی کلیدی برای درک اسلام سیاسی است. قوچانی با رویکرد منصفانه، آثار شریعتی را نقد و بررسی می کند و برای پژوهشگران علوم سیاسی، تاریخ معاصر و مطالعات اسلامی ضروری است.